simula ng makatapos ng elementarya hanggang magkapamilya ay nagtatrabaho na sa bukid si Mang Nestor bilang isang magsasaka simula ng mamatay ang kanyang asawa Tatlong taon ng nakakaraan ay mag-isa na lamang niyang itinataguyod ang kanyang nag-iisang anak sa kul sa kursong engineer araw at gabi ay nagtatrabaho si Nestor upang meron siyang ipadala sa kanyang anak sa Maynila upang sustentuhan ang lahat ng pangangailangan nito dahil alam niya balang araw lahat ng kanyang paghihirap ay masusuklian rin Pagkatapos niyang magtanim ng palay

sa buong maghapon ay diretso siya sa palengke ng madaling araw upang magtinda lahat na ng trabaho ay ginagawa niya gawing may libre siyang oras upang makapagpadala lamang sa kanyang anak mang Nestor hindi pa rin po ba kayo uuwi tanong ni Archie ang binatang kapitbahay ni Mang Nestor Kasalukuyan pa ring nagharvest si Mang Nestor ng mga gulay sa kanilang amo para pangdagdag kita na rin niya alam ni Nestor sa kanyang sarili na kailangan niyang magdoble kayot lalo na at nagmamahal na ang mga bilihin at ayaw niyang magutom ang kanyang anak sa

Maynila lalo na isang buwan ay ga-graduate na ito kang magalala uuwi na rin ako pagkatapos ko rito saad ni Mang Nestor si arch ay parang naging pangalawang anak na ni Mang Nestor lalo na ay palagi niyang binibisita at dinadalan ng pagkain ng matanda dahil mag-isa lang sa kanilang bahay si Mang Nestor minsan na hindi pa siya kumakain sapagkat Naubos na ang kanyang pera dahil pinadala niya sa kanyang anak na si elas ngumiti na lamang si arch kay Mang Nestor dahil alam niyang hindi rin naman niya mapipigilang magtrabaho ang matanda
tinapos ni Nestor ang kanyang trabaho at pagkatapos ay dumiretso na ng kanyang bahay upang siya ay Makapagpahinga na lalo na’t magbebenta pa siya sa palengke ng mga gulay pagdating ng madaling araw tatlong linggo ang lumipas nabigla na lamang si Mang Nestor dahil sa mensahe ng kanyang anak sa kanya ang sabi nito ay ga-graduate na siya bukas napaaga raw ng isang linggo ang graduation nila Dapat raw ay next week pa pero biglaan ng pagbabago dahil doon ay hindi makakapunta si Mang nesto sapagkat mahalang pamasahe papuntang

Maynila ngunit Naintindihan naman ni Elias ang sitwasyon ng kanyang ama kahit nagpadala na lamang siya ng larawan sobrang saya naman ni Mang Nestor na graduate na si elas dahil ngayon ay hindi niya na kailangan pang magdoble kayod Para mabigyan ng alawan ang anak dahil sa magandang balita Ay hindi muna siya nagtrabaho sa bukid at sa palengke nagluto siya ng pansit at nagpakain sa kanyang mga kapitbahay nagpagawa rin siya ng tarpolin para sa kanyang anak Congratulations mang Nestor napagtapos niyo si Elias bilang isang
engineer sure ako sobrang proud niyo po sa kanya Wika ni arch abay Oha naman Alam kong nag-aaral ng mabuti ang anak ko masaya ako para sa kanya at naka-graduate na siya sambit ni Mang Nestor Congratulations Pare may engineer ka na saad ni Mang Ador ang kaibigan ni Mang Nestor Salamat pre ikaw rin Isang taon na lang ay makaka-graduate na bilang nurse ang bunso mong anak pagkatapos noon ay wala ka ng papaaral pa Wika ni Mang Nestor nagkwento si Mang Nestor sa kanyang mga kapitbahay at mga kaibigan kung gaano siya ka-proud sa kanyang anak
dahil sa wakas ay naka-graduate na siya at maaari ng makatulong sa kanya pagkatapos ng maliit na selebrasyon ay tinawagan ni Nestor ang kanyang anak at nalaman na uuwi na ito sa susunod na linggo kahit Nagtanong siya kay elgas kung ano ang gusto niyang panghanda ngunit saad ng kanyang anak ay magbabakasyon lamang siya ng isang linggo at babalik rin ng Maynila dahil kailangan niya ng mag-board exam sinabi rin naman ni Elias na kakailanganin niya ng pera para sa kanyang Board Exam na Bigla naman doon si Mang Nestor kung
gaano kalaki ang pera na kakailanganin ng kanyang anak ngunit hindi na siya nag-react lalo na at alam niya na kapag nakapasa ito sa board exam ay pwede na itong mag-apply ng trabaho ngayon ay mas lalo tuloy na kailangang magdoble kayod ni Mang Nestor para lamang masustentuhan ang nalalapit na board exam ng kanyang anak alam niya na ang lahat ng kanyang sakripisyo ay magbubunga rin kapag nakapagtrabaho na ang anak at siak siya na hindi siya mahihirapan pa dahil tutulungan siya ni Elias Lumipas ang isang linggo at umuwi
ng probinsya sa Elias upang magbakasyon tuwang-tuwa naman si Mang Nestor ng makita ang kanyang anak dahil ilang taon niya rin itong hindi nakita gustuhin man ni Mang Nestor na mag-stay sa kanilang bahay at mag-spend ng oras kasama ang kanyang anak kaso hindi pupwede dahil pinag-iipunan niya ang pang board exam nito Ano ba naman to matatawag mo bang ulam ito itlog at tuyo inisa saad na elas ng makita niya ang hinain ng kanyang ama sa pagkainan Paalis na sana si Mang Nestor upang pumunta ng bukid ngunit narinig
niya ang pagdadabog ng kanyang anak kaya naman kaagad siyang pumasok sa loob ng kanyang bahay Bakit anak May nangyari ba tanong …

Bakit anak? May nangyari ba?” tanong ni Mang Nestor, mabilis na naglakad pabalik sa maliit na hapag-kainan kung saan nakatayo si Elias, nakabusangot ang mukha habang itinutulak palayo ang lumang pinggan na may lamang pritong tuyo at sirang itlog na pula.

“Paano ko makakain ‘to, Tay?” bulyaw ni Elias, ang boses ay matinis at punong-puno ng pagkainis habang nakatitig sa ulam. “Ilang taon akong kumain sa mga karinderya sa Maynila, minsan sa mga fast-food pa kapag may natitira sa allowance ko mula sa pagiging working student, tapos pagkauwi ko rito, ito pa rin ang aabutan ko? Tuyong isda at itlog? Para ba akong aso na pinapakain niyo rito?”

Natigilan si Mang Nestor. Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa kanyang ulo. Ang mga kamay niyang may pasa at kalyo mula sa maghapong pag-aararo ay namuo sa gilid ng kanyang pantalon. Hindi niya naisip na magiging ganito ang reaksyon ng kanyang anak. Ang akala niya, pagkatapos ng ilang taon na hindi nila pagkikita, kahit anong pagkain ay tatanggapin ni Elias basta’t inihanda ito ng isang amang sabik na makapiling siya.

“Pasensya ka na, anak,” mahinang sambit ni Mang Nestor, yumuko nang bahagya habang pilit itinatago ang panginginig ng kanyang mga labi. “Akala ko kasi… paborito mo pa rin ‘yan noong bata ka pa. Wala pa kasi akong sweldo sa pag-aani, bukas pa ibibigay ni Ka Turing. Bibili sana ako ng karne ng baboy mamaya kung may piga pa sa bulsa…”

“Lagi na lang bukas! Lagi na lang walang pera!” pagdadabog ni Elias, sabay bagsak ng kubyertos sa mesa bagopadabog na nagmartsa patungo sa silid-tulugan at isinara nang malakas ang pinto.

Naiwan si Mang Nestor sa kusina, mag-isa sa harap ng lumang hapag-kainan. Tinitigan niya ang natirang tuyo. Kinuha niya ang tinidor, dahan-dahang kinain ang natirang kanin na may bahid ng luha na hindi na niya napigilan pang pigilan. Hindi siya nagalit sa anak. Sa halip, sinisi niya ang sarili. Kulang pa ang pagsasakripisyo ko, naisip niya sa kanyang sarili. Ganito talaga ang mga nakapagtapos, mataas na ang panlasa. Kailangan ko pang magsipag nang husto.

Lumipas ang isang linggo ng bakasyon ni Elias sa probinsya. Walang araw na hindi ito nagreklamo. Mainit daw ang bahay, walang aircon, mabagal ang internet, at amoy-dumi ng kalabaw ang hangin sa paligid. Si Archie, ang kapitbahay na laging tumutulong kay Mang Nestor, ay minsan nang nasulyapan ang ugali ni Elias at nagtimpi na lamang ng gigil, ngunit si Mang Nestor ay laging dumidepensa. “Pagod lang ‘yon sa Maynila, Archie. Malaki ang pressure sa mga engineer ngayon.”

Hanggang sa dumating ang araw ng pagbabalik ni Elias sa Maynila para sa kanyang board exam review.

Bago umalis, hinarap ni Elias ang kanyang ama. “Tay, kailangan ko ng pang-enroll sa review center at pambili ng mga librong gagamitin. Tsaka ‘yung upa ko sa apartment doon, tatlong buwan nang naka-pending. Kung wala kang maibibigay ngayon, mapapalayas ako.”

Hindi na nag-isip pa si Mang Nestor. Kinuha niya ang natitirang ipon mula sa pagtitinda ng gulay at maging ang maliit na halagang inutang niya kay Mang Ador. Kulang pa rin iyon. Napilitan siyang ipanlaon ang maliit nilang kalabaw sa isang manghuhiram sa kabilang baryo para lamang mabuo ang hinihingi ni Elias.

“Ito na, anak,” abot ni Mang Nestor sa sobre na may lamang pawis at dugo ng kanyang pagod. “Mag-aral kang mabuti. Huwag mong alalahanin dito sa bahay, kaya ko pa naman.”

Tinanggap ni Elias ang sobre nang walang pasasalamat. Binilang niya ang pera sa harap mismo ng kanyang ama, at nang makitang tama ang halaga, tumango ito nang pormal. “Sige, Tay. Aalis na ako. Malalagot ako sa review kung ma-late pa ako sa bus.”

Lumipas ang mga buwan. Tahimik ang bukid. Si Mang Nestor ay lalo pang pumayat; ang kanyang likod ay tuluyan nang humukot sa kabubuhat ng mga sako ng pataba at pag-aabang sa ulan para sa susunod na taniman. Madalas siyang binibisita ni Archie para magdala ng kanin at ulam, dahil madalas ay nakakalimutan na ring kumain ng matanda sa sobrang pagod.

“Mang Nestor, tumawag na ba si Elias? Pumasa na ba sa board exam?” tanong ni Archie habang tinutulungan itong mag-ayos ng mga gamit sa kamalig.

Ngumiti si Mang Nestor, punô ng pag-asa ang mga mata. “Oo, Archie! Nag-text siya kagabi. Engineer na talaga siya! Pumasa siya sa board exam, pang-ilan pa nga raw siya sa listahan ng mga topnotcher sa rehiyon namin. Sabi niya, malapit na siyang magka-trabaho sa isang malaking kumpanya sa Makati.”

“Aba, eh di magdiwang tayo!” masayang sigaw ni Archie. “Kailan daw ang uwi rito para magpasalamat?”

“Ewan ko pa, sabi niya busy daw sa pag-aapply at paglipat sa mas magandang apartment malapit sa BGC. Pero naiintindihan ko naman. Malaking tao na siya ngayon.”

Subalit lumipas ang mga linggo, ang mga tawag at text ay unti-unting nawala. Noong una ay sumasagot pa si Elias paminsan-minsan—laging may kasamang hingi ng pera para sa “initial expenses” sa trabaho o pambili ng pormal na damit para sa opisina. Si Mang Nestor ay walang tinanggihan; ibinenta niya maging ang maliit na lupa sa gilid ng sapa para lamang maipadala ang hinihingi ng anak.

Hanggang sa isang araw, tuluyang naputol ang komunikasyon.

Tumatawag si Mang Nestor, ngunit ring nang ring lang ang cellphone ni Elias, hanggang sa lumabas ang mensaheng “The number you have dialed is not in service” o kaya ay naka-block na ang kanyang numero. Nagpadala siya ng mensahe sa social media, ngunit nakita niyang naka-deactivate ang mga ito o kaya ay blangko na ang profile.

Hindi mapakali ang matanda. Isang gabi, habang nakatitig sa lumang litrato ni Elias noong bata pa ito, napagpasyahan ni Mang Nestor ang isang bagay na hindi kailanman pumasok sa kanyang isip.

Pupuntahan niya ang anak sa Maynila.

Dinala niya ang kanyang pinakalumang sako, nagsuot ng kanyang pinakamalinis na polo shirt—na luma at may punit sa tagiliran—at sumakay sa bus na bumabagtas sa mahabang kalsada patungong Kalakhang Maynila. Labing-limang oras ang biyahe. Ang kanyang mga tuhod ay naninigas, ang kanyang tiyan ay kumakalam dahil tanging tubig at kapirasong tinapay lamang ang kinain niya sa daan, ngunit ang puso niya ay tumitibok nang mabilis sa sobrang sabik.

Pagdating sa Maynila, naligaw si Mang Nestor. Ang ingay, ang usok ng mga sasakyan, ang nagtataasang gusali na parang sumasakal sa langit—lahat ng ito ay nagpalabo sa kanyang paningin. Sa tulong ng isang mabait na konduktor ng jeep, natunton niya ang address na ibinigay ni Elias noon: isang mamahaling condominium sa Bonifacio Global City (BGC).

Naka-tayo si Mang Nestor sa harap ng makintab na salamin ng gusali. Ang mga security guard na nakasuot ng uniporme at may hawak na radyo ay tiningnan siya mula ulo hanggang paa na parang isang basahan na naliligaw sa palasyo.

“Sino po ang hinahanap niyo, Tatay?” tanong ng guwardiya, medyo magalang ngunit may halong pagdududa.

“Si… si Elias Mendoza po,” sagot ni Mang Nestor, nanginginig ang mga kamay habang hawak ang isang supot ng plastic na naglalaman ng mga sariwang mangga at kamote mula sa probinsya. “Ama niya po ako. Nandito po ako para magbakasakali… nagtatrabaho po siya rito bilang engineer.”

Tiningnan ng guwardiya ang logbook, sabay tawag sa intercom. Maya-maya pa, may tinawag itong opisina sa itaas. Pagkalipas ng sampung minuto, isang lalaking nakasuot ng mamahaling gray suit, may hawak na tablet, at maayos ang buhok ang lumabas mula sa elevator.

Huminga nang malalim si Mang Nestor. Si Elias nga. Mas matangkad na ito ngayon, mas maputi, at halatang umasenso ang buhay. Ngumiti si Mang Nestor, akmang lalapit para yakapin ang kanyang anak.

Ngunit huminto si Elias ilang metro ang layo.

Ang mga mata nitong tumingin kay Mang Nestor ay walang bakas ng tuwa. Puno ito ng pagkabalisa, hiya, at malamig na galit.

“Elias, anak…” boses ni Mang Nestor, basag ang lalamunan habang itinataas ang supot ng mangga. “Nandito si Tatay… dinalhan kita ng paborito mong mangga mula sa puno natin sa likod-bahay…”

May ilang empleyado at kliyente na napadaan sa lobby, napatingin sa kanilang dalawa. Narinig ni Mang Nestor ang bulungan ng ilang babae sa tabi: “Sino ‘yan? Pulubi ba ‘yan na pumasok dito?”

Namutla si Elias. Hinila niya si Mang Nestor papunta sa gilid, malapit sa dingding na hindi gaanong kita ng mga dumadaan.

“Bakit ka nandito, Tay?” tanong ni Elias, mababa ang boses ngunit may diin na parang latigo. “Sino ang nagturo sa iyo ng address na ito? Sinabi ko bang pumunta ka rito?”

Natigilan si Mang Nestor. Ang mga ngiti sa kanyang labi ay unti-unting naglaho. “Anak… ano bang sinasabi mo? Gusto lang kitang makita. Ilang buwan ka nang hindi tumatawag sa probinsya. Nag-alala ako. Akala ko may nangyari sa iyong masama…”

“Nag-alala?” mapait na ngumiti si Elias. “Tay, tumingin ka sa paligid mo. Ito ang mundo ko ngayon. Hindi na ito ang putik sa bukid sa Zambales. Kung pumunta ka rito para manghingi ng pera, wala akong ibibigay ngayon. Kakabili ko lang ng kotse at marami akong binabayarang utang para sa posisyon ko rito.”

Parang tinusok ng libu-libong karayom ang dibdib ni Mang Nestor. Ang mga salitang iyon ay masakit pa kaysa sa anumang sugat na nakuha niya sa bukid.

“Hindi ako naparito para manghingi ng pera, Elias…” mahinang sabi ng matanda, habang ang mga luha ay tuluyang umagos sa kanyang mga kulubot na pisngi. “Gusto lang kitang makita… gusto ko lang malaman kung kumakain ka nang maayos… kung masaya ka na sa narating mo…”

“Masaya na ako,” putol ni Elias, hindi man lang tiningnan nang diretso ang kanyang ama. “Pero hindi magiging masaya ang buhay ko kung malalaman ng mga kasamahan ko rito at ng pamilya ng girlfriend ko na ang ama ko ay isang hamak na magsasaka na amoy-araw at putik.”

Natulala si Mang Nestor. Ang supot ng mangga sa kanyang kamay ay naging napakabigat.

“Huwag ka nang babalik dito, Tay,” patuloy ni Elias, walang emosyon ang mukha. “Huwag mo na akong hahanapin. Kung kailangan mo ng pera para sa pagkain mo dyan, magpadala ka ng mensahe sa dating numero, magpapadala ako ng kaunti para hindi ka na manggambala sa akin dito. Pero hanggang doon na lang ‘yun. Kalimutan mo na may anak ka pang nagngangalang Elias.”

Pagkatapos sabihin ang mga salitang iyon, tumalikod si Elias. Naglakad ito pabalik sa elevator nang hindi lumilingon kahit minsan, habang ang mga glass door ay nagsara sa pagitan nila, na para bang naglagay ng pader ng yelo sa pagitan ng nakaraan at ng hinaharap.

Nakatayo si Mang Nestor sa lobby ng mahigit kalahating oras. Hindi niya namalayan na pinagtabuyan na siya ng guwardiya palabas ng gusali.

Naglakad siya sa lansangan ng Makati nang walang direksyon. Umuulan na pala, ngunit hindi na naramdaman ni Mang Nestor ang lamig ng tubig sa kanyang balat. Ang tanging naramdaman niya ay ang kawalan—ang walang-hanggang kawalan ng isang ama na nagbigay ng lahat, ngunit iniwan sa gilid ng kalsada nang wala nang mapiga sa kanya.

Bumalik siya sa probinsya sakay ng bus kinaumagahan. Pagdating sa kanilang maliit na bahay, sinalubong siya ni Archie na may mukhang nag-aalala.

“Mang Nestor! Saan po kayo galing? Hinanap ko po kayo kahapon!” tanong ni Archie.

Ngunit hindi sumagot si Mang Nestor. Pumasok siya sa kanyang silid, humiga sa kanyang lumang kama, at hindi na lumabas sa loob ng tatlong araw. Hindi siya kumain. Hindi siya nagsalita. Nagsimula siyang magkasakit; ang ubo niya ay lumala, at ang kanyang lagnat ay hindi bumababa.

Nang malaman ito ni Archie, agad nitong dinala si Mang Nestor sa maliit na klinika sa kabayanan. Sinabi ng duktor na mahina na ang katawan ng matanda at mayroon itong pulmonya, ngunit ang pinakamalaking dahilan ng kanyang pagbagsak ay ang tinatawag na broken heart—ang matinding trahedya ng emosyon na sumira sa kanyang loob.

Habang nakaratay si Mang Nestor sa banig sa klinika, hawak ni Archie ang kanyang kamay. “Mang Nestor, bakit niyo po pinabayaan ang sarili niyo? Nandito pa naman ako. Hindi ko kayo pababayaan.”

Tumingin si Mang Nestor kay Archie, ang mga mata ay malalim at puno ng hinagpis. “Archie… bakit ganun? Binigay ko naman ang lahat… pati ang kalabaw… pati ang lakas ko… bakit parang kulang pa rin?”

“Hindi po kayo nagkulang, Mang Nestor,” umiiyak na sagot ni Archie. “Yung anak niyo ang nagkulang. May karma rin ang taong walang utang na loob.”

Habang naghihirap sa banig si Mang Nestor, sa kabilang dako ng mundo—sa makintab na mundo ni Elias sa Maynila—ang mga bagay ay nagsimula ring gumuho sa paraang hindi niya inaasahan.

Isang hapon, sa opisina ng malaking kumpanya ng konstruksyon sa BGC, ipinatawag si Elias ng kanyang boss, si Mr. Fernandez—isang respetadong matandang inhinyero na kilala sa kanyang integridad at pagpapahalaga sa pamilya.

“Mendoza,” simula ni Mr. Fernandez, seryoso ang mukha habang nakatingin sa mga dokumento sa mesa. “May nakarating sa aking balita mula sa isang kaibigan kong nagtatrabaho sa isang gusali rito. May nakakita sa iyong pinagtabuyan ang iyong sariling ama sa lobby ilang buwan na ang nakaralipas.”

Namutla si Elias. “Sir… hindi po totoo ‘yon—”

“Huwag kang magsinungaling sa akin, Mendoza,” putol ni Mr. Fernandez, matigas ang boses. “Ang kumpanyang ito ay hindi lamang naghahanap ng taong magaling mag-compute ng istruktura. Hinahanap namin ang taong may dangal at utang na loob. Kung kaya mong itakwil ang amang nagpakahirap para mapag-aral ka, paano ko aasahan na magiging tapat ka sa kumpanyang ito at sa mga kliyente natin?”

“Sir, pakiusap po…” nanginginig na sambit ni Elias. “Ginawa ko lang ‘yun kasi… nahihiya ako… galing ako sa hirap—”

“Ang kahirapan ay hindi kailanman naging dahilan para ikahiya ang iyong pinanggalingan,” sabi ni Mr. Fernandez, sabay abot ng isang sobre. “Tinapos na namin ang kontrata mo rito. Kunin mo na ang mga gamit mo at umalis ka sa gusaling ito ngayon din.”

Hindi pa natatapos doon ang bangungot ni Elias. Ang mga kaibigan niya sa opisina, nang malamang itinabwil niya ang kanyang ama, ay lumayo rin sa kanya. Ang kanyang girlfriend, na nagmula sa mayamang pamilya, ay nakipaghiwalay nang malaman nitong wala na siyang trabaho at pinalayas siya ng kanyang pamilya sa probinsya dahil sa kasalanang ginawa niya.

Sa loob ng ilang linggo, nawala ang lahat kay Elias. Ang mamahaling kotse ay hinila ng bangko. Ang condominium unit ay pinaalis sa kanya dahil hindi na niya kayang bayaran ang renta. Natagpuan niya ang sarili na natutulog sa isang maliit at madilim na silid sa isang lumang boarding house sa Quiapo, walang pera, walang pagkain, at walang kasama.

Sa gitna ng kadiliman ng gabing iyon, habang nakatitig siya sa kisame at nakikinig sa ingay ng mga sasakyan sa lansangan, biglang pumasok sa isip niya ang mukha ng kanyang ama.

Nakita niya si Mang Nestor—nakasuot ng kupas na polo, may dalang supot ng mangga, nakatayo sa malamig na lobby ng BGC, at nagmamakaakong makita lamang siya kahit sandali.

Isang matinding pagsisisi ang pumatay sa kanyang dibdib. Nagsimula siyang humagulgol nang malakas, nakaluhod sa sahig ng maliit na kwarto, tinatawag ang pangalan ng ama na matagal niyang tinanggihan.

Kinaumagahan, kinuha ni Elias ang kanyang huling barya, sumakay sa bus pabalik sa probinsya. Hindi na siya nag-isip kung ano ang itsura niya, kung marumi ba ang damit niya, o kung ano ang sasabihin ng mga tao. Ang tanging nasa isip niya ay ang makarating sa bahay bago mahuli ang lahat.

Pagdating niya sa baryo, madilim ang paligid. Malakas ang ulan. Tumakbo si Elias sa putikan, basang-basa ang buong katawan, hanggang sa maabot niya ang kanilang maliit na bahay.

Nakita niya si Archie at ilang kapitbahay sa beranda, tahimik at nakayuko.

Nataranta si Elias. Tumakbo siya papasok sa silid.

Nakatayo si Mang Nestor sa banig, maputla, payat na payat, at hirap huminga.

Nang makita ni Mang Nestor ang pumasok na lalaki—basang-basa, putik ang sapatos, at humahagulgol—tumigil ang mundo sa loob ng kwarto.

“Tay…” umiiyak na lumuhod si Elias sa tabi ng banig, hinawakan ang nanginginig na kamay ng kanyang ama. “Tay, patawarin mo ako… ang sama-sama ko… nawala ang lahat sa akin, Tay… pero higit sa lahat, nawala ka sa akin… patawarin mo ako…”

Tinitigan ni Mang Nestor ang kanyang anak. Ang mga mata ng matanda, na punong-puno ng luha noong araw na iyon sa Maynila, ay ngayon ay may kakaibang lambot. Dahan-dahang itinaas ni Mang Nestor ang kanyang payat na kamay, at hinaplos ang ulo ni Elias—tulad ng ginagawa niya noong maliit pa ito at umiiyak dahil nadapa ito sa bukid.

“Tumayo ka dyan, anak…” bulong ni Mang Nestor, basag ang boses ngunit punô ng kapatawaran. “Bata ka pa… nagkamali ka… pero hindi kita kailanman itinakwil. Kahit kailan.”

Niyakap ni Elias ang kanyang ama nang mahigpit, ibinaon ang mukha sa dibdib nito, at humagulgol nang parang isang bata. Sa sandaling iyon, ang ulan sa labas ay parang naghugas sa lahat ng dumi, galit, at kasalanan ng nakaraan.

Lumipas ang ilang buwan.

Hindi na bumalik sa Maynila si Elias. Pinili niyang manatili sa probinsya, nagtatrabaho sa bukid kasama ang kanyang ama, at sa gabi ay tumutulong siya sa mga kabataan sa kanilang baryo sa pamamagitan ng pagtuturo ng matematika at syensya. Hindi na nila kailangan ang marangyang buhay sa lungsod; ang mahalaga ay magkasama sila sa hapag-kainan, kumakain ng simpleng kanin at tuyo, ngunit puno ng tunay na pagmamahal at kapayapaan na hinding-hindi kailanman mabibili ng anumang yaman sa mundo.